Objęcie funkcji w zarządzie spółki to niewątpliwie prestiż i dowód uznania kompetencji. Wiąże się jednak z ogromną odpowiedzialnością, której symbolem jest art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten wprowadza osobistą, majątkową odpowiedzialność członków zarządu za długi spółki w sytuacji, gdy egzekucja przeciwko niej okaże się bezskuteczna. Jakie dokładnie ryzyko niesie za sobą ten zapis i co robić, by skutecznie chronić swój prywatny majątek? W tym artykule szczegółowo wyjaśniamy istotę odpowiedzialności z art. 299 k.s.h. i podpowiadamy, jak świadomie oraz bezpiecznie pełnić funkcję w zarządzie.
Objęcie funkcji w zarządzie spółki – satysfakcja zawodowa i nowe wyzwania.
Propozycja objęcia funkcji członka zarządu spółki, jako jednego z najwyższych stanowisk kierowniczych w każdej firmie jest zazwyczaj traktowana jako wyróżnienie i potwierdzenie posiadania wysokich kwalifikacji menedżerskich i eksperckich w określonej branży. Podobnie też obejmując funkcję członka zarządu we własnej spółce obejmujemy stanowisko wymagające posiadania umiejętności zarządczych, menedżerskich oraz wiedzy eksperckiej, co może być źródłem ogromnej satysfakcji zawodowej oraz źródłem znaczących korzyści finansowych.
Radość z nowej funkcji jednak nierozłącznie wiąże się ze świadomością nowych wyzwań oraz nowej perspektywy prawnej w jaką wchodzi się przyjmując funkcję w zarządzie. Nowa perspektywa prawna to nowe wyzwania związane z wiedzą jaką trzeba zdobyć, aby funkcję członka zarządu pełnić w sposób świadomy i zgodny z prawem.
Wśród wiedzy, dość powszechnej, na jaką od razu natrafi członek zarządu gdy będzie analizował nowe wyzwania prawne jakie wiążą się z nową funkcją będzie wiedza o art. 299 k.s.h., który wprowadza daleko idącą odpowiedzialność członków zarządu. Jest to niewątpliwie podstawowe, główne ryzyko jakie zostanie wskazane nowemu członkowi zarządu spółki z o.o.. Ryzyko związane z postanowieniami art. 299 k.s.h. powinien znać każdy członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Na czym polega istota odpowiedzialności z art. 299 ksh. ?
Istota odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 299 k.s.h. polega na tym, że odpowiedzialność za długi spółki (odpowiedzialność za zobowiązania spółki wobec osób trzecich), które nie zostały uregulowane przez spółkę mogą, w określonych wypadkach, obciążyć bezpośrednio członków zarządu tej spółki jeżeli zaniechali wykonania określonych obowiązków prawnych. Członkowie zarządu zatem mogą w określonych wypadkach zostać obciążeni osobiście odpowiedzialnością za długi spółki, które nie zostały zapłacone, nie zostały uregulowane przez spółkę.
Dlaczego art. 299 ksh jest tak ważny dla członków zarządu?
Jest to niezwykle ważny przepis wprowadzający zasady materialnej, osobistej odpowiedzialności członków zarządu spółki z o.o. Daje on jasne wytyczne w jakiej sytuacji w grę wchodzi odpowiedzialność członka zarządu za długi spółki, jak również wskazuje jasne wytyczne, które pozwalają na uniknięcie tego rodzaju odpowiedzialności, dzięki czemu prywatny majątek członka zarządu pozostanie bezpieczny.
Waga regulacji zawartej w art. 299 k.s.h. jest związana z wysokim stopniem ryzyka. Odpowiedzialność członka zarządu na podstawie art. 299 k.s.h. może doprowadzić do istotnej utraty majątku prywatnego.
Artykuł 299 Kodeksu spółek handlowych kształtuje zasady finansowej odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki i jednocześnie uprawnienia wierzyciela spółki, z których może on skorzystać. Z przepisu tego jasno i wyraźnie wypływają dyrektywy, które wskazują w jakiej sytuacji członkowie zarządu odpowiedzą solidarnie za długi spółki, jak również w jaki sposób mogą uwolnić się od nałożonej na nich odpowiedzialności.
Kodeks spółek handlowych w art. 299 wskazuje, że w przypadku bezskuteczności egzekucji prowadzonej przez wierzyciela przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jej członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki. Co niezwykle istotne, odpowiedzialność członków zarządu z art. 299 k.s.h., dotyczy tylko i wyłącznie odpowiedzialności za długi spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Odrębny przepis znajduje się w przepisach dotyczących prostej spółki akcyjnej natomiast nie ma analogicznej sytuacji w przypadku spółki akcyjnej.
Kto ponosi odpowiedzialność z art. 299 ksh?
Odpowiedzialność za długi spółki, o której mowa w art. 299 k.s.h. ponoszą członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Regulacja ta obejmuje swoim zakresem jednak także likwidatorów tej spółki. Swoją regulacją przepis ten nie obejmuje natomiast pełnomocników, prokurentów czy członków organów jej nadzoru, a więc członków rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej.
Nie oznacza to jednak, że nie ma możliwości pociągnięcia powyżej wymienionych kategorii osób do jakiejkolwiek odpowiedzialności przez wierzycieli spółki z o.o. Istnieje taka możliwość, przy czym ww. osoby ponosić będą odpowiedzialność za własne zawinione działania lub zaniechania na zasadach ogólnych, w związku z czym znacznie ciężej będzie dowieść ich konkretnej odpowiedzialności ponieważ konieczne w takim razie będzie wykazanie na przykład bezprawności ich działania, co może nie być łatwe.
Na podstawie omawianej regulacji może zostać także pozwany były członek zarządu o ile wystąpiły przesłanki jego odpowiedzialności. Fakt utraty przez pozwanego statusu członka zarządu spółki nie wpływa na zakres jego odpowiedzialności. Byli członkowie zarządu odpowiadają także o ile wystąpiły wszystkie przesłanki ich odpowiedzialności.
Kiedy może wystąpić odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 k.s.h.?
Odpowiedzialność osobista członka zarządu spółki z o.o. za zobowiązania spółki zachodzi gdy dług spółki nie zostanie uregulowany przez spółkę, czy to dobrowolnie, czy też w drodze egzekucji.
Wówczas wierzyciel, który przeprowadził bezskuteczne postępowanie windykacyjne obejmujące postępowanie sądowe oraz próbę ściągnięcia swojej wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym może wystąpić z roszczeniem przeciwko członkowi zarządu spółki z o.o.
Czy członek zarządu obejmujący funkcję już po powstaniu zobowiązania będzie odpowiadał za to zobowiązanie?
Jeśli członek zarządu spółki obejmie funkcję w zarządzie spółki już po powstaniu konkretnego zobowiązania będzie ponosił za odpowiedzialność za to zobowiązanie nawet jeżeli nie miał wpływu na jego zaciągnięcie i wykonanie. Odpowiedzialność członków zarządu rozciąga się na wszystkie zobowiązania, które powstały zarówno w okresie pełnionej przez nich funkcji członka zarządu, jak i wcześniej. Czyli członek zarządu będzie ponosił odpowiedzialność jeżeli w czasie pełnienia przez niego funkcji istniały wymagalne zobowiązania, które nie zostały uregulowane i jednocześnie zaszły przesłanki do ogłoszenie upadłości spółki.
Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki jest niezależna od utraty przez pozwanego statusu członka zarządu spółki. Utrata statusu członka zarządu spółki (np. w związku z rezygnacją bądź odwołaniem członka zarządu) oznacza jedynie że, osoba taka nie będzie odpowiedzialna za zobowiązania zaciągnięte w okresie kiedy nie piastowała już funkcji w zarządzie spółki, jednak będzie na niej ciążyła odpowiedzialność za wszystkie wcześniejszej długi – a zatem przede wszystkim za te które sama zaciągnęła w jej imieniu lub zostały zaciągnięte w czasie pełnienia przez nią funkcji.
Zatem jeżeli zobowiązanie powstało, istniało, stało się wymagalne w okresie pełnienia funkcji członka zarządu jest objęte jego potencjalną odpowiedzialnością o ile w okresie pełnienia funkcji zaszły przesłanki do ogłoszenie upadłości spółki.
Czy za zobowiązania spółki odpowiadają tylko członkowie zarządu ujawnieni w KRS?
Kwestia ponoszenia odpowiedzialności przez członków zarządu na podstawie art. 299 k.s.h. jest niezależna od faktu ujawnienia danej osoby w Krajowym Rejestrze Sądowym jako członka zarządu. W związku z tym istotny jest jedynie fakt czy dana osoba rzeczywiście została powołana do sprawowania funkcji członka zarządu a nie to, czy została ujawniona w Krajowym Rejestrze Sądowym jako członek zarządu.
Tym samym, decydujące znaczenie ma to kiedy dana osoba została powołana do zarządu spółki i kiedy doszło do wygaśnięcia jej mandatu. Wobec tego w sytuacji gdy członek zarządu spółki z o.o. złożył skutecznie rezygnację z pełnionej funkcji bądź został z niej odwołany, jednak nie został wykreślony z Krajowego Rejestru Sądowego, nie będzie on ponosił odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe już po tym kiedy nie sprawował funkcji członka zarządu.
Z drugiej jednak strony, jeśli nie dojdzie do ujawnienia w Krajowym Rejestrze Sądowym informacji o powołaniu określonej osoby do zarządu spółki z o.o., nie będzie miało to znaczenia dla spoczywającej na takiej osobie odpowiedzialności za długi spółki z o.o. Od dnia jej powołania będzie ona odpowiedzialna za zaciągane przez spółkę zobowiązania – o ile oczywiście nie będzie można ich zaspokoić z majątku samej spółki.
Czy można od razu skierować roszczenie przeciwko członkom zarządu spółki z o.o.?
Opierając się na postanowieniach art. 299 k.s.h. nie ma możliwości wystąpienia z roszczeniem bezpośrednio przeciwko członkom zarządu z pominięciem etapu działań windykacyjnych przeciwko spółce. Wierzyciel powinien przeprowadzić przeciwko spółce bezskuteczną egzekucję.
W pierwszej kolejności należy więc skierować powództwo przeciwko spółce i udowodnić swoje roszczenie w procesie przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. To spółka jest przede wszystkim odpowiedzialna za wykonanie zobowiązania, którego jest stroną, a odpowiedzialność członków zarządu ma jedynie ograniczony, dodatkowy charakter.
Odpowiedzialność względem członków zarządu spółki z o.o. aktualizuje się dopiero w momencie, gdy wszczęto przeciwko spółce bezskuteczną egzekucję – to znaczy egzekucja komornicza okazała się bezskuteczna, w związku z czym jej zobowiązania względem wierzyciela nie zostały uregulowane. Jednak nie oznacza to, że wierzyciel, w sytuacji gdy zostanie stwierdzona bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce, będzie mógł od razu uzyskać zaspokojenie z majątku członka zarządu spółki.
W tym wypadku również konieczne będzie pozwanie określonej osoby lub osób, który pełniły funkcję w zarządzie spółki i wykazanie, że zaistniały przesłanki warunkujące odpowiedzialność członków zarządu. W takim wypadku konieczne będzie wykazanie, że wierzyciel posiadał roszczenie względem spółki i że nie udało się go zaspokoić w związku z brakiem aktywów w spółce, które umożliwiałyby zaspokojenie roszczenia wierzyciela.
Jako jeden z dowodów w procesie przeciwko członkowi zarządu powinno zostać wykorzystane m.in. orzeczenie sądu, na podstawie którego wszczęto przeciwko spółce bezskuteczną egzekucję, jak również dowód wykazujący, że w istocie egzekucja ta zakończyła się niepowodzeniem.
Co oznacza bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce?
Zgodnie z art. 299 k.s.h., członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą odpowiedzialność za jej zobowiązania solidarnie, w przypadku gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna.
O bezskuteczności egzekucji możemy mówić gdy wierzyciel nie może uzyskać zaspokojenia swojego roszczenia, ponieważ spółka z o.o. nie posiada majątku, który pozwalałby na spełnienie jego roszczeń, a zatem spółka nie posiada pieniędzy ani w kasie ani na rachunkach bankowych, nieruchomości czy wierzytelności względem innych podmiotów.
Aby jednak można było mówić o bezskuteczności egzekucji, egzekucja musi się odnosić do całego majątku spółki. Tym samym, członek zarządu spółki będzie mógł uwolnić się od ciążącej na nim odpowiedzialności poprzez wykazanie, że egzekucja z pominiętych składników majątku mogła spowodować zaspokojenie wierzyciela.
Jeśli więc członek zarządu spółki w odpowiedzi na skierowane do niego powództwo udowodni, że spółka posiada na przykład nieruchomość, pojazd lub inne aktywa albo też posiada przedsiębiorstwo na którym powinien zostać ustanowiony zarząd przymusowy, do których nie skierowano egzekucji, żądanie pozwu powinno zostać oddalone.
Warto także wskazać, że członek zarządu nie poniesie także odpowiedzialności za długi spółki, którą zarządzał w sytuacji gdy co prawda dojdzie do stwierdzenia bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce, jednakże wierzyciel zbyt długo zwlekał z jej prowadzeniem i w związku z tym nie udało mu się uzyskać zaspokojenia.
W takim wypadku wierzyciel poniesie negatywne konsekwencje swojego opieszałego działania i nie będzie mógł dochodzić wierzytelności od członka zarządu.
Jak wykazać że egzekucja przeciwko spółce była bezskuteczna?
Bezskuteczność egzekucji nie musi zostać stwierdzona orzeczeniem komornika sądowego o umorzeniu egzekucji przeciwko spółce ze względu na brak możliwości zaspokojenie roszczenia (bezskuteczność egzekucji), chociaż w praktyce rzeczywiście najczęściej w taki właśnie sposób wykazywana jest ta przesłanka odpowiedzialności.
O bezskuteczności może świadczyć każdy dowód, z którego wynika, że spółka nie posiadała majątku, który by pozwalał na zaspokojenie roszczeń wierzyciela.
O bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce może przykładowo świadczyć postanowienie o umorzeniu egzekucji wydane w toku postępowania komorniczego prowadzonego z wniosku innego wierzyciela bądź które zostało wydane w toku egzekucji administracyjnej. Co jednak niezwykle istotne, postępowanie musi zostać umorzone ze względu na bezskuteczność egzekucji, a nie z jakiejkolwiek innej przyczyny np. w związku z cofnięciem wniosku egzekucyjnego przez wierzyciela.
Bezskuteczność egzekucji nie musi być stwierdzona orzeczeniem na podstawie którego wszczęto przeciwko spółce. Bezskuteczność może być wykazana innymi dowodami wskazującymi na fakt braku aktywów spółki pozwalających na zaspokojenie wierzytelności. A więc wierzyciel musi wykazać, iż ze względu na bezskuteczną egzekucję nie istnieje możliwość zaspokojenia jego roszczeń z majątku spółki.
Czy za długi spółki z o.o. odpowiadają spadkobiercy członków zarządu?
Spadkobiercy członków zarządu mogą podnosić odpowiedzialność za zobowiązania spółki w przypadku śmierci swoich spadkodawców, którzy pełnili funkcję w zarządzie spółki z o.o. Z sytuacją taką mamy do czynienia ponieważ prawa i obowiązki zmarłego w momencie jego śmierci przechodzą na jego spadkobierców. W związku z tym, może na nich przejść także zobowiązania do zaspokojenia wierzycieli spółki z o.o. W takim wypadku ewentualny dług wejdzie w skład spadku wraz z całym majątkiem spadkodawcy, majątkiem byłego członka zarządu.
Oczywiście w toku postępowania spadkobiercy mogą się bronić argumentami jakimi broniłby się pozwany członek zarządu iż:
- we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości; lub
- w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu; albo
- niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z winy członka zarządu; albo że
- pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Na czym polega solidarność odpowiedzialności członków zarządu?
Zgodnie z obowiązującą regulacją wyrażoną w art. 299 k.s.h., członkowie zarządu spółki odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Solidarność występuje jednak wyłącznie pomiędzy członkami zarządu.
Solidarna odpowiedzialność członków zarządu oznacza, że wierzyciel spółki w sytuacji gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna i jest ona stwierdzona orzeczeniem na podstawie odpowiednich przepisów postępowania cywilnego może wedle własnego uznania wystąpić z roszczeniem i następnie działaniami egzekucyjnymi przeciwko jednemu, niektórym lub łącznie wszystkim członkom zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Solidarna odpowiedzialność nie zachodzi natomiast pomiędzy członkami zarządu a spółką, a więc wierzyciel najpierw, w pierwszej kolejności musi wystąpić z roszczeniem przeciwko spółce, a nie może wystąpić łącznie przeciwko spółce oraz jej wszystkim członkom zarządu.
Ważne jest więc aby orzeczenie przeciwko spółce zapadło wcześniej, następnie zostało przeprowadzone postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce. I aby było jasne, że ze względu na bezskuteczną egzekucję nie istnieje możliwość zaspokojenia roszczeń wierzyciela. A następnie został pozwany były członek zarządu i obecny członek zarządu jeśli w trakcie pełnienia funkcji zaszły przesłanki odpowiedzialności (taki obowiązek jak ogłoszenie upadłości powstał w trakcie pełnienia funkcji).
Zwolnienie z odpowiedzialności – kiedy jest możliwe?
Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie ma nieograniczonego charakteru. Kodeks spółek handlowych przewiduje szereg okoliczności pozwalających na uwolnienie się przez członka zarządu spółki od ciążącej na nim odpowiedzialności.
Za zobowiązania spółki nie ponoszą odpowiedzialności członkowie zarządu, którzy wykażą że spółka posiadała majątek, z którego wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie.
Oprócz tego jednak członek zarządu ma także możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności za długi spółki z o.o. jeśli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu.
Co więcej, członek zarządu może także uwolnić się od długów spółki jeśli udowodni, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Kiedy złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości uchyla odpowiedzialność z art. 299 k.s.h.?
Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości uchyla odpowiedzialność członka zarządu jeżeli nastąpiło we właściwym terminie. Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości istnieje gdy zaszły przesłanki majątkowe lub płynnościowe do ogłoszenia upadłości spółki.
Istnieje także możliwość uchylenia się od odpowiedzialności poprzez wykazanie iż:
- we właściwym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu; albo
- niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy; albo że
- pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Praktyczne wskazówki dla członków zarządu – jak uniknąć odpowiedzialności?
Zasiadanie w zarządzie spółki potencjalnie wiąże się z ryzykiem ponoszenia odpowiedzialności finansowej. Istnieją jednak pewne sposoby aby zminimalizować ryzyko ciążące na członkach zarządu.
Przede wszystkim niezwykle istotne jest z punktu widzenia potencjalnej odpowiedzialności bieżące monitorowanie sytuacji finansowej spółki, tak aby możliwie jak najszybciej wykryć symptomy niewypłacalności spółki i dopełnić formalności pozwalających na uwolnienie się od ciążącej na członkach zarządu odpowiedzialności. Terminy na podjęcie działań uwalniających członków zarządu od potencjalnej odpowiedzialności nie są długie, w związku z tym tak istotne jest dbanie o to, aby orientować się w aktualnej sytuacji spółki.
Niezwykle pomocne w tym zakresie jest także korzystanie z usług profesjonalnych doradców, prawników, księgowych, czy też doradców restrukturyzacyjnych. Osoby takie biorąc pod uwagę posiadane doświadczenie i obowiązujące pomogą wykryć moment kiedy podjęcie odpowiednich działań będzie konieczne.
Istotne jest również, aby członkowie zarządu podejmowali działania z zachowaniem należytej staranności. W związku z tym, wszelkie podejmowane przez nich decyzje powinny mieć pokrycie w dokumentacji spółki, jak również powinni dbać także o rzetelne prowadzenie ksiąg rachunkowych, tak aby ewentualna obrona przed wierzycielami nie była trudna.
Bardzo dobrym pomysłem jest również zawarcie umowy ubezpieczenia przez członków zarządu, która w przypadku popadnięcia w tarapaty finansowe związane z koniecznością spełnienia zobowiązań spółki, pomoże pokryć koszty obrony roszczeń.
Podsumowanie
Zasiadasz w zarządzie spółki z o.o. i martwi Cię potencjalna odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 k.s.h za zaciągnięte przez spółkę zobowiązania? Chciałbyś się dowiedzieć czy niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości zawsze przesądza o odpowiedzialności członka zarządu za zobowiązania spółki z o.o.?
Zapraszam Cię do kontaktu.
