Kiedy zła decyzja biznesowa staje się przestępstwem, a kiedy „tylko” deliktem cywilnym? Z tego artykułu dowiesz się, jakie konkretne czyny mogą zostać uznane za działanie na szkodę firmy, co za nie grozi i kto może zostać pociągnięty do odpowiedzialności.
Czym jest działanie na szkodę spółki?
Działanie na szkodę spółki to synonim działania niezgodnie z interesami spółki, w sposób wyrządzający jej szkodę majątkową, co może powodować zaistnienie odpowiedzialności prawnej konkretnych osób.
Ogólność tego pojęcia powoduje, iż aby odpowiedzieć na pytanie co grozi za działanie na szkodę spółki zgodnie z przepisami prawa musimy najpierw sprecyzować co zadający pytanie rozumie konkretnie, czyli o jakim stanie faktycznym, zdarzeniu pytający mówi. Jest to bowiem ogólne hasło, za którym może kryć się wiele przestępstw, deliktów, wykroczeń albo też może się nie kryć nic. Czyli nasz zarzut poczyniony, iż konkretne działanie np. członka zarządu jest działaniem na szkodę spółki może być zarzutem nie mającym żadnego odzwierciedlenia w rzeczywistości.
Opierając się na najbardziej potocznym rozumieniu tego pojęcia należy przyjąć, że działanie na szkodę spółki jest działaniem niezgodnym z zobowiązaniem jakie na mnie ciąży w sposób wyrządzający spółce szkodę majątkową w obrocie gospodarczym lub niemajątkową np. gdy się narusza dobra osobiste spółki ujawniając określone informacje.
Zatem jeżeli jestem zobowiązany i uprawniony do zajmowania się sprawami majątkowymi spółki i z mojej strony następuje nadużycie udzielonych mi uprawnień, niedopełnienie ciążącego na mnie obowiązku i w efekcie tych działań wyrządzam spółce szkodę majątkową lub wyrządzam jej znaczną szkodę majątkową (jest to istotne rozróżnienie w przypadku odpowiedzialności karnej) to ponoszę za moje działanie lub zaniechanie odpowiedzialność i mogę zostać zobowiązany do naprawienia szkody. Co więcej mogę nawet podlegać karze pozbawienia wolności, o ile moje działanie może zostać uznane za konkretne przestępstwo, co nie jest wcale oczywiste.
Działanie na szkodę spółki, jak rozumie się potocznie, może być poważnym przestępstwem, które może skutkować znaczną szkodą majątkową i odpowiedzialnością karną – sprawca podlega karze pozbawienia wolności.
Obejmuje ono nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez osoby zajmujące się sprawami majątkowymi spółki, w tym członków zarządu i pracowników. Przestępstwo to może być popełnione umyślnie lub nieumyślnie, a jego skutkiem jest wyrządzenie szkody majątkowej spółce i pośrednio jej wspólnikom. Przestępstwo to może również dotyczyć działalności gospodarczej osoby fizycznej, w przypadku gdy ktoś będąc obowiązany do prowadzenia interesów przedsiębiorcy działa na szkodę działalności przedsiębiorcy jednoosobowego.
Pojęcie działania na szkodę spółki wywodzi się jeszcze z przepisów kodeksu handlowego i dotyczyło członków władz spółki, czyli zarządu, rady nadzorczej lub też, co było przedmiotem sporu, uczestników zgromadzenia wspólników.
Obecnie natomiast pod tym pojęciem należy rozumieć szereg przestępstw lub deliktów prawa cywilnego, których mogą się dopuścić członkowie zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej spółki np. czy członek zarządu fałszuje dane finansowe spółki, a rada nadzorcza współdziała z zarządem w tym zakresie.
Natomiast działać na szkodę spółki jako jednostki organizacyjnej może każdy kto jest zobowiązany do zajmowania się sprawami majątkowymi podmiotu np. kierownik działu, dyrektor, czy szeregowy pracownik uprawniony do składania zamówień. Może to być więc także działanie na szkodę pracodawcy. Pracownik ponosi odpowiedzialność dlatego, że z umowy o pracę może wynikać uprawnienie do zajmowania się sprawami majątkowymi i naruszenie tego zobowiązania może skutkować wszczęciem postępowania karnego, oczywiście po decyzji właściwego organu.
Przestępstwo czy delikt? Jaka jest kara za działanie na szkodę firmy?
Ponieważ pojęcie działania na szkodę spółki jest pojęciem ogólnym nikt nie może zostać skazany lub ponosić odpowiedzialność cywilnoprawną za działanie na szkodę spółki. Nie ma obecnie przestępstwa działania na szkodę spółki.
Nie oznacza to jednak, że w powyższym pojęciu nie mieszczą się stany faktyczne, które mogą być podstawą do przypisania odpowiedzialności, czy to cywilnej, czy odpowiedzialności karnej, czy też karno-skarbowej i można podlegać np. karze pozbawienia wolności. Zarzucając komuś działanie na szkodę spółki możemy przez to rozumieć na przykład:
- nadużycie udzielonych mu uprawnień i zawarcie niekorzystnej dla spółki umowy (np. umowy kredytowej na niekorzystnych warunkach, zakup partii towarów na niekorzystnych warunkach),
- niedopełnienie ciążącego obowiązku i doprowadzenie do powstania szkody w majątku spółki (np. poprzez zaniechanie zawarcia umowy ubezpieczenia mienia spółki na wypadek kradzieży lub zdarzeń losowych lub też nienależyte zbadanie zakresu ochrony ubezpieczeniowej przez co część zdarzeń jak gradobicie czy też pożar nie zostało objęte ubezpieczeniem),
ale też przestępstwa działania takie jak:
- wyprowadzanie ze spółki środków pieniężnych poprzez akceptowanie płatności za usługi, które nie były świadczone, czy też
- przestępstwo nadużycia zaufania lub doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzania mieniem poprzez sprzedaż majątku spółki na niekorzystnych warunkach.
Aby zatem odpowiedzieć na pytanie – co grozi za działanie na szkodę spółki należy oceniać zachowanie danej osoby i ustalić co konkretnie się wydarzyło. Czy to działanie jest sprzeczne z nakazami i zakazami prawa karnego, a więc jest przestępstwem czy też jest niezgodne z zasadami prawa cywilnego i jest deliktem cywilnym.
O odpowiedzialności karnej. Działanie na szkodę spółki jako przestępstwo. Co oznacza artykuł 296 kodeksu karnego?
Patrząc na działanie na szkodę spółki z perspektywy prawa karnego należy wskazać, że zarzut ten może dotyczyć następujących przestępstw.
Po pierwsze, może to być przestępstwo niegospodarności uregulowane w art. 296 kodeksu karnego. Działanie na szkodę spółki w tym aspekcie to czynność, w której osoba zajmująca się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą spółki (np. członek zarządu, prokurent, wspólnik nadużywa swoich uprawnień, nie dopełnia obowiązków lub popełnia inne działania (też sytuacja gdy pracownik umyślnie wyrządził szkodę), które powodują stratę majątkową lub finansową dla spółki. Może to obejmować zarówno działania celowe, intencjonalne jak i zaniechania.
Sprawca przestępstwa określonego w art. 296 może podlegać karze do 5 lat pozbawienia wolności lub też grzywny. Aczkolwiek możliwe są typy kwalifikowane np. jeżeli sprawca przestępstwa określonego w art. 296 działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (wówczas zagrożenie wynosi do 8 lat pozbawienia wolności).
W przypadku przestępstwa niegospodarności, aby doszło do zaistnienia odpowiedzialności karnej, powinno zostać spełnionych szereg warunków, co powoduje, że nie każdym oskarżeniem „działania na szkodę spółki” zajmie się prokuratura i czynności sprawdzające zakończą się wszczęciem postępowania karnego.
Od czasu nowelizacji kodeksu karnego (tzw. lex Krauze) warunkami odpowiedzialności są: istnienie obowiązku wynikającego z przepisów prawa lub umowy do zajmowania się interesami majątkowymi konkretnej spółki, doprowadzenie do powstania szkody działaniem lub zaniechaniem, sprzeczność tego działania lub zaniechania z wzorcem należytego postępowania w danej sytuacji, wyrządzenie szkody, której wartość obecnie wynosi ponad 200.000 zł. (szkoda znacznej wartości), złożenie przez pokrzywdzonego (przez spółkę) lub też przez jej wspólnika, akcjonariusza wniosku o ściganie. Ważnym warunkiem prowadzenia postępowania jest wniosek pokrzywdzonego bowiem ściganie przestępstwa działania na szkodę spółki może się odbyć wyłącznie na wniosek.
Po drugie, przestępstwo doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzanie mieniem, uregulowane w art. 286 kodeksu karnego. Sprawca tego przestępstwa może podlegać karze pozbawienia wolności do 8 lat. To przestępstwo określane jest mianem oszustwa aczkolwiek faktycznie może przybierać formę działania na szkodę spółki w ten sposób, że akceptuje się spełnianie przez spółkę świadczeń poza uczciwym obrotem gospodarczym np. płatności za tzw. puste faktury. W ten sposób spółka spełniając formalnie normalne świadczenia traci majątek gdyż nie otrzymuje w zamian uczciwego ekwiwalentu. Takie działanie spełnia znamiona przestępstwa oszustwa.
O odpowiedzialności cywilnej. Działanie na szkodę spółki jako delikt prawa cywilnego lub naruszenie zobowiązań umownych.
Odpowiedzialność cywilna za działanie na szkodę spółki wiąże się z naruszeniem umownego lub ustawowego obowiązku zarządzania sprawami majątkowymi i niemajątkowymi spółki z należytą starannością. Miernik staranności (wzorzec, czyli to jak powinniśmy się zachować w określonym wypadku) jaki jest wyznaczony członkom zarządu jest podwyższony od przeciętnego albowiem uznaje się, że stopień staranności w przypadku członków zarządu powinien być wyższy gdyż zajmują się danymi sprawami zawodowo, profesjonalnie.
Jeżeli w wyniku działań lub zaniechań członka zarządu niezgodnego z wzorcem należytej staranności dochodzi do wyrządzenia spółce szkody to należy to działanie lub zaniechanie traktować jako działanie na jej szkodę. Nie ma przy tym znaczenia, czy sprawca wyrządził spółce znaczną szkodę majątkową w rozumieniu przepisów prawa karnego (czyli powyżej 200.000 zł), czy też miała ona niższą wartość np. 10.000 zł. Zatem dla zaistnienia odpowiedzialności cywilnej członka zarządu nie ma znaczenia, czy szkoda wynosi 4.000.000 zł, czy też 50.000 zł. W określonych wypadkach po spełnieniu prawnych przesłanek, po decyzji właściwego organu spółki może dojść do obciążenia członka zarządu odpowiedzialnością o ile jego działania lub zaniechania spełniały przesłankę bezprawności.
Nie jest to jednak prosty proces. Jeżeli członek zarządu działał z zachowaniem zasady business judgement rule, zgodnie z zasadą biznesowej oceny sytuacji czyli przeprowadził należycie proces analityczny, weryfikacyjny, decyzyjny i jest on właściwie udokumentowany to spółka nie będzie mogła żądać naprawienia szkody nawet jeżeli z określonej decyzji członka zarządu wynikła szkoda.
Odpowiedzialność członka zarządu, menedżera nie jest odpowiedzialnością gwarancyjną i członek zarządu nie odpowiada za efekt. Jego obowiązkiem jest zachowanie należytej staranności w działaniu, podejmowaniu decyzji.
Kto może działać na szkodę spółki?
Odpowiedzialność za działanie na szkodę spółki – jeżeli rozumiemy ją szeroko tak jak w art. 296 kodeksu karnego a nie wąsko jak rozumiał to dawniej kodeks handlowy – spoczywa na osobach, które zajmują się sprawami majątkowymi spółki, w tym na członkach zarządu, menedżerach i pracownikach.
Działać na szkodę spółki może każda osoba, która związana jest więzią prawną ze spółką, czyli stosunkiem prawnym. Ta więź prawna może wynikać z zawartej umowy lub też z przepisu prawnego. Zatem może to być członek zarządu pełniący swoją funkcję na podstawie umowy o zarządzanie, umowy o pracę lub na podstawie po prostu powołania, bez zawarcia umowy.
Może to być jednak też menedżer, który zawarł ze spółką umowę o zarządzanie, umowę o pracę lub ekspert pracujący na umowie B2B. Może to też być prokurent spółki, który nie ma żadnej zawartej umowy, a wykonuje on swoje obowiązki na podstawie przepisu ustawy, czyli kodeksu cywilnego i kodeksu spółek handlowych.
Co grozi za działanie na szkodę firmy? Jaka jest odpowiedzialność za działanie na szkodę spółki?
Osoby, które działają na szkodę spółki mogą ponieść tak odpowiedzialność cywilną (mogą być zobowiązane do naprawienie spółce szkody) lub odpowiedzialność karną, jeśli swoim działaniem lub zaniechaniem wyrządzają szkodę majątkową spółce. Przy czym, zgodnie ze wskazanymi powyżej warunkami odpowiedzialności karnej konieczne jest spełnienie szeregu przesłanek, a w szczególności musi zostać złożony wniosek o ściganie. Co jest ważne odpowiedzialność karna może być orzeczona nie tylko w przypadku, gdy osoba działała z celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia szkody majątkowej spółce. W przypadku, gdy osoba działała nieumyślnie, może być orzeczona niższa kara, ale nadal może ponieść odpowiedzialność cywilną.
Kto jest pokrzywdzony przestępstwem działania na szkodę spółki?
Pokrzywdzonym przestępstwem działania na szkodę spółki lub w ogóle działaniem na szkodę spółki (w sytuacji gdy czyn nie jest przestępstwem a np. deliktem cywilnym) jest spółka. Pokrzywdzony może dochodzić roszczeń cywilnych oraz zgłaszać przestępstwo do organów ścigania.
W przypadku, gdy pokrzywdzonym jest spółka, może ona dochodzić roszczeń o naprawienie szkody oraz żądać odszkodowania. Pokrzywdzony może również żądać zadośćuczynienia za szkodę niematerialną, jeśli została wyrządzona.
Pośrednio pokrzywdzeni są jej wspólnicy, udziałowcy, akcjonariusze gdyż wyrządzenie spółce szkody powoduje naruszenie ich interesu ekonomicznego. Ich interes w naprawieniu szkody wyrządzonej np. przez złe zarządzanie jakiego może dopuścić się zarząd jest chroniony przez przepisy kodeksu spółek handlowych dające uprawnienie do udzielania lub nieudzielania członkom zarządu absolutorium oraz możliwości wytyczenia powództwa przeciwko członkowi zarządu o naprawienie spółce szkody jeżeli spółka samodzielnie nie wystąpi z takim powództwem (actio pro socio). Dotyczy to jednak tylko spółek kapitałowych.
Pośrednio mogą być poszkodowane także osoby trzecie, które poniosły szkodę w wyniku działania na szkodę spółki np. wierzyciele, którzy np. nie zostali zaspokojeni gdy następuje ogłoszenie upadłości spółki jednak im przepisy prawa nie przyznają szczególnych uprawnień takich jak np. wspólnikom.
Gdzie zgłosić działanie na szkodę spółki? Jak zareagować? Co zrobić, gdy wspólnik działa na szkodę spółki?
Podejrzewając podejmowanie przez konkretne osoby działań zmierzających do wyrządzenia spółce szkody lub wręcz obserwując takie działania pierwszym krokiem, który ma zmierzać do powstrzymania takich działań musi być weryfikacja charakteru działań oraz określenie, czy są one zgodne z przepisami prawa, czy też nie. Dopiero po wstępnej weryfikacji konieczne będzie ustalenie, czy dochodzi do naruszenia przepisów prawa cywilnego, czy też karnego.
Gdy osoba, która powinna – zgodnie ze swoim zobowiązaniem (wynikającym z umowy lub też z przepisu ustawy) działać na korzyść spółki działa na szkodę spółki należy przerwać więź łączącą ją ze spółką. Należy odwołać pełnomocnictwo, rozwiązać umowę, odwołać z zarządu, wypowiedzieć umowę, odwołać prokurę. To powinno zapobiec wyrządzaniu dalszych szkód.
Kolejnym etapem jest weryfikacja w jaki sposób powinno nastąpić naprawienie spółce szkody.
O możliwości popełnienia przestępstwa należy zawiadomić organy ścigania. W przypadku gdy działanie lub zaniechanie nie jest przestępstwem należy wystąpić z powództwem cywilnym. Zasadniczo powinna to zrobić spółka.
Czy właściciel spółki może działać na szkodę spółki? Czy uchwała zgromadzenia może być działaniem na szkodę spółki?
Właścicielem spółki jest jej wspólnik, udziałowiec, akcjonariusz, który utworzył spółkę lub nabył jej udziały z czego wynika jego uprawnienie do udziału w organach właścicielskich spółki, prawo do określonych świadczeń oraz interes ekonomiczny.
Jednak uprawnienia właścicielskie, nawet wyłączne nie dają wspólnikowi prawa do działania na szkodę spółki gdyż spółka jest odrębnym bytem prawnym, ma własne prawa i własne interesy.
Dlatego też właściciel spółki np. jedyny udziałowiec spółki z o.o. nie może przyjść do kasy spółki i pobrać bez zgody zarządu gotówkę, gdyż może w określonych wypadkach zostać to potraktowane jako przywłaszczenie środków pieniężnych.
Właściciel spółki może działać w ramach uprawnień nadanych mu przez przepisy kodeksu spółek handlowych nie może jednak wyrządzić spółce szkody gdyż spółka jest odrębnym podmiotem prawnym, której interesy podlegają ochronie. Właściciel może zatem np. podjąć decyzję o likwidacji spółki, ale nie może jej okraść, oszukać, wyrządzić jej szkodę doprowadzając np. do niewypłacalności spółki, gdyż narusza nie tylko swój własny interes ekonomiczny (co może zrobić zgodnie z zasadą „chcącemu nie dzieje się krzywda”) lecz także interes np. wierzycieli spółki. Dlatego też spółka podlega ochronie także przed działaniami jej właściciela, nawet jeżeli jest jedynym wspólnikiem.
Opierając się na tym stanowisku podjęta uchwała wspólników także może być działaniem na szkodę spółki aczkolwiek obciążenie odpowiedzialnością wspólników za szkodę wyrządzoną przez podjętą uchwałą może być bardzo trudne gdyż to nie wspólnicy prowadzą sprawy spółki.
Działania na szkodę spółki – jakie są przykłady działań na szkodę spółki?
Działania na szkodę spółki mogą obejmować nadużycie uprawnień, niedopełnienie obowiązków, niezachowanie lojalności, niezachowanie należytej staranności a także działalność konkurencyjną lub szkodliwą dla spółki.
Przykładami działań na szkodę spółki mogą być: fałszowanie danych finansowych, przywłaszczanie majątku spółki, zawieranie niekorzystnych umów lub podejmowanie decyzji szkodliwych dla spółki. Działania na szkodę spółki mogą być popełnione przez członków zarządu, pracowników, a także przez osoby spoza spółki, które mają dostęp do jej majątku lub informacji. W przypadku, gdy działania na szkodę spółki są popełnione przez członka zarządu, może on ponieść odpowiedzialność karną i cywilną.
Klauzula niekaralności w przypadku przestępstwa niegospodarności.
Klauzula niekaralności jest regulacją, który pozwala na uniknięcie kary w przypadku, gdy osoba, która popełniła przestępstwo uregulowane w art. 296 k.k., naprawi w całości wyrządzoną szkodę przed wszczęciem postępowania karnego. Klauzula niekaralności może być stosowana w przypadku, gdy osoba, która popełniła przestępstwo, działała nieumyślnie lub w przypadku, gdy szkoda wyrządzona jest niewielka.
W przypadku, gdy osoba, która popełniła przestępstwo, nie naprawi w całości wyrządzonej szkody, może być orzeczona kara. Klauzula niekaralności nie może być stosowana w przypadku, gdy osoba, która popełniła przestępstwo, działała z celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia szkody majątkowej spółce.
Przyczyny działania na szkodę spółki.
Przyczynami działania na szkodę spółki mogą być różne motywy, w tym chęć osiągnięcia korzyści majątkowej, zemsta lub chęć wyrządzenia szkody spółce. Przyczynami działania na szkodę spółki mogą być również błędy lub zaniedbania w zarządzaniu spółką, brak nadzoru lub kontrola.
W przypadku, gdy przyczyną działania na szkodę spółki jest chęć osiągnięcia korzyści majątkowej, może być orzeczona wyższa kara. W przypadku, gdy przyczyną działania na szkodę spółki jest błąd lub zaniedbanie, może być orzeczona niższa kara.
Skutki działania na szkodę spółki.
Skutkiem działania na szkodę spółki jest wyrządzenie spółce szkody, mogą to być znaczne straty finansowe, utrata zaufania wspólników lub udziałowców, a także utrata reputacji spółki.
Skutkami działania na szkodę spółki mogą być również kary prawne, w tym kary pozbawienia wolności, grzywny lub inne kary, które dotkną menedżerów, pracowników.
Rola członków zarządu.
Rolą członków zarządu spółki jest ochrona jej interesów i odpowiednia reakcja na zagrożenie interesu spółki. W wypadku gdy istnieje bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia spółce szkody reakcja członków zarządu powinna być zdecydowana i niezwłoczna.
Rola członków zarządu opiera się na dwóch fundamentalnych zobowiązaniach. Pierwszym zobowiązaniem jest staranność, drugim zobowiązaniem jest lojalność. Członkowie zarządu spółki muszą działać z należytą starannością i lojalnością wobec spółki. Członkowie zarządu spółki powinni działać zgodnie z postanowieniami umowy spółki, a prowadząc sprawy spółki mają obowiązek działać wyłącznie w interesie spółki i tym samym pośrednio jej wspólników. W przypadku, gdy członek zarządu spółki działa na szkodę spółki, może ponieść odpowiedzialność karną i cywilną. Członkowie zarządu spółki muszą również przestrzegać przepisów prawa i regulaminów spółki, o ile takie zostały ustalone.
Jak udowodnić działanie na szkodę spółki? Postępowanie karne a roszczenia cywilnoprawne.
Udowodnienie działania na szkodę spółki jest dużym wyzwaniem niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z działaniem, które jest przestępstwem czy naruszeniem zobowiązań cywilnoprawnych. Wymaga precyzyjnego ustalenia stanu faktycznego, działania, które wyrządziło spółce szkodę i odniesienie do przepisów prawa karnego lub prawa cywilnego.
Ściganie przestępstwa określonego w art. 296 kodeksu karnego odbywa się na wniosek osoby uprawnionej. Dane uprawnienie zostało przyznane spółce, wspólnikom, akcjonariuszom. Dodatkowo aby doszło do wszczęcia postępowania karnego musi dojść nie tylko do wyrządzenia spółce szkody majątkowej lecz musi to być szkoda znacznych rozmiarów czyli jej wartość musi przekraczać 200.000 zł, a sprawca może spodziewać się poważnych konsekwencji prawnych o ile rzeczywiście zostanie mu udowodnione popełnienie przestępstwa, a nie bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia przestępstwa.
W wypadku deliktu cywilnego, naruszenia zobowiązania łączącego spółkę i sprawcę wartość szkody nie ma znaczenia, a uprawnionym do dochodzenia odszkodowania jest wyłącznie spółka.
