Planujesz założyć spółkę z partnerem biznesowym? Podpisanie umowy spółki to obowiązkowe, ale często niewystarczające minimum. Ten standardowy dokument reguluje jedynie relacje wspólników z firmą, pozostawiając nieuregulowaną kluczową kwestię: zasady współpracy, wzajemne zobowiązania i realne zaangażowanie pomiędzy samymi partnerami. Co w sytuacji, gdy pojawią się konflikty, wizje rozwoju się rozejdą, a jeden ze wspólników przestanie się angażować?
Odpowiedzią na te ryzyka jest umowa inwestycyjna – kluczowy dokument działający jak „biznesowa intercyza”. To ona precyzyjnie określa role, zasady finansowania, rozwiązywania sporów i wyjścia z inwestycji, chroniąc Twój kapitał i wkład osobisty. Z tego artykułu dowiesz się, dlaczego umowa spółki to za mało i jak dobrze skonstruowana umowa inwestycyjna może zabezpieczyć przyszłość Twojego przedsięwzięcia.
Podstawowe zasady działania w spółkach. Po co zakładamy spółki?
Aby dobrze zrozumieć sens zawierania umowy inwestycyjnej przy zakładaniu spółki i cel takiego działania musimy dobrze zrozumieć cel tworzenia spółek.
Instytucja spółki powstała, aby organizować zasady współdziałania dwóch lub więcej osób, podmiotów prawnych w jednym organizmie prawnym.
Od pewnego czasu cel ten został wypaczony ze względu na umożliwienie powstawania spółek jednoosobowych, spółek, których celem nie jest organizowanie współdziałania kilku podmiotów zamierzających wspólnie prowadzić działalność gospodarczą lecz inne funkcje takie jak: optymalizacja podatkowa, optymalizacja organizacyjna, ograniczanie ryzyka poprzez kumulowanie ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej w odrębnych podmiotach, których struktura właścicielska jest identyczna.
Zatem stworzenie konkretnej firmy, konkretnej spółki niekoniecznie jest związane z głównym celem dla jakiego powstała instytucja spółki, czyli organizowania współdziałania kilku osób, kilku podmiotów w celu wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej.
Obecnie gdy tworzymy spółkę niekoniecznie jej celem musi być wspólne prowadzenie działalności stron umowy spółki. Może być tak prozaiczny powód jak chęć obniżenia zobowiązań podatkowych lub też chęć ograniczenia odpowiedzialności osobistej, a spółka będzie spółką jednoosobową. Spółką mającą jednego wspólnika.
Natomiast zasadniczo spółki są tworzone w celu współdziałania poprzez obie strony przyszłego zobowiązania, w celu wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej i w celu wspólnego dążenia do osiągnięcia sukcesu w biznesie.
Takie jest też nasze założenie – że zamierzasz utworzyć spółkę w celu dokonania określonych zmian – pozyskania partnera do wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej, bardzo często aby realizować pomysł potencjalnego kontrahenta lub też Twój pomysł na biznes.
Co podpisujemy tworząc spółkę? Jakie są zobowiązania stron umowy spółki?
Podstawowym wymogiem prawnym przy tworzeniu spółki jest uzgodnienie i podpisanie umowy spółki. Umowa spółki przede wszystkim określa zobowiązania poszczególnych wspólników związane z utworzeniem spółki, jakimi są zazwyczaj wniesienie wkładów np. wniesienie środków pieniężnych, udostępnienie nieruchomości do korzystania, zobowiązanie do pracy na rzecz spółki, przekazanie nieruchomości na własność spółki lub inne dopuszczalne przez prawo formy zaangażowania. Wkłady finansowe, materialne, rzeczowe utworzą kapitał podstawowy, kapitał finansowy będący podstawą rozpoczęcia działalności przez spółkę.
Ponadto umowa spółki określa strukturę organizacyjną spółki czyli władze spółki, siłę głosu wspólników często uzależnioną od procentowego udziału wartości wkładów poszczególnych wspólników w stosunku do wartości wszystkich wkładów, określa też uzupełnianie składu organów spółki, czas trwania umowy spółki, czyli czy spółka jest zawarta na określony czas czy na czas nieoznaczony. Jej celem jest stworzenie ram organizacyjnych dla wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej.
Dzięki zawarciu umowy spółki j rejestracji spółki powstaje jednostka organizacyjna (np. spółka jawna, spółka komandytowa) lub osoba prawna (np. spółka z o.o., P.S.A.) będąca własnością wspólników.
Umowa spółki zobowiązuje wspólników do współdziałania w określony sposób na rzecz spółki. Podstawowym zobowiązaniem wspólników jest zazwyczaj wniesienie wkładów np. w celu wykonania umowy wspólnik wnosi do spółki środki pieniężne w kwocie 2.500 zł. Na tym może aktywność wspólnika się zakończyć, jeżeli umowa spółki nie przewiduje dalszych świadczeń wspólnika. Zatem wnosząc 2.500 zł wspólnik wykonał zobowiązania wynikające z umowy spółki. Wkłady są różnie ujmowane w umowie spółki natomiast najczęściej nie oddają w pełni całości zobowiązań wspólników. Zobowiązania poszczególnych wspólników związane z zawarciem umowy spółki są często szerzej ujęte niż te zawarte w umowie spółki chociaż bardzo często nieopisane aczkolwiek uzgodnione wprost lub w sposób dorozumiany.
Wyobraźmy sobie sytuację, w której dwóch doświadczonych ekspertów postanawia wspólnie założyć spółkę z o.o. w celu stworzenia agencji kreatywnej. Ich działania zostały poprzedzone analizą rynkową i po dokonaniu analizy zobowiązali się wnieść środki pieniężne w wysokości po 25.000 zł. Sama umowa spółki przewidywała – zgodnie z wymogami jej zawarcia – obowiązek wniesienia wkładów. Gdy proces tworzenia spółki się zakończył każdy ze wspólników może uznać, że po wniesieniu wkładu w wysokości 25.000 zł zadośćuczynił treści danego zobowiązania i że jest wolny od zobowiązań i w stosunku do spółki i w stosunku do drugiego wspólnika. A kto w takim wypadku będzie zarządzał spółką i ją rozwijał?
Jakie ryzyko związane jest z założeniem spółki?
Z założeniem spółki może wiązać się istotne ryzyko. Może to być ryzyko utraty wniesionego wkładu, czyli utrata zainwestowanych środków. To ryzyko jest oczywistym, stałym elementem wejścia w prowadzenie biznesu i łatwo je można skalkulować. Poważniejszym problemem jest ryzyko, którego nie możemy oszacować a wiążące się z powstaniem w trakcie prowadzenia biznesu istotnych roszczeń, zobowiązań, które mogą obciążyć nas jako inwestora prywatnie, powodując uszczuplenie lub wręcz utratę majątku osobistego.
W każdej ze spółek istnieją mechanizmy, które mogą zwiększyć ryzyko związane z prowadzeniem biznesu ponad wartość wniesionego wkładu. Tego rodzaju klauzula, postanowienie może się pojawić w umowie spółki (np. w przypadku spółki z o.o. będzie to obowiązek wniesienia dopłat w ramach, którego może zostać nałożony na wspólnika bez jego zgody obowiązek zapłaty określonych kwot na rzecz spółki) lub wynikać z przepisów prawa. Postanowienia pozwalające na rozszerzenie odpowiedzialności za zobowiązania spółki przewiduje kodeks spółek handlowych, a wiążą się one czy to z odpowiedzialnością za zarządzanie spółką, czy też z odpowiedzialnością wspólnika spółki osobowej za długi spółki.
Co jeszcze może pójść nie tak jak sobie wyobrażaliśmy? Spory, konflikty, nieporozumienia w spółkach.
Poza ryzykiem prawnym, ryzykiem związanym z poniesieniem odpowiedzialności prawnej za zobowiązania spółki istnieje jeszcze ryzyko powstania konfliktów, nieporozumień, sporów związanych z różnymi wizjami działalności. Spółka to nie tylko relacja prawna ale też relacja ludzka i od dojrzałości wspólników, zdolności do kompromisu i chęci współdziałania będzie zależało to jak trwała będzie ta relacja i na ile uda sie przezwyciężyć brak chęci kompromisu.
Kolejnym obszarem w jakim nasza wizja współpracy może się okazać niezgodna z rzeczywistością jest kwestia poziomu kompetencji i zaangażowania naszych partnerów biznesowych. Wchodząc we współpracę z inną osobą mamy wyobrażenie o pewnym poziomie kompetencji, doświadczenia oraz zaangażowaniu naszych wspólników. Te wyobrażenia mogą się rozminąć z rzeczywistością.
Nieporozumienia, konflikty pomiędzy wspólnikami i rozczarowanie współpracą z czasem narastające, mogą blokować rozwój spółki a w końcu prowadzić do utraty poczucia sensu współdziałania wszystkich wspólników. A w późniejszym okresie czasu, po kilku, kilkunastu latach mogą prowadzić do zniszczenia wspólnego sukcesu jakim było stworzenie i rozwój spółki. Wszystko oczywiście zależy od procentowego udziału siły głosów poszczególnych wspólników i możliwości samodzielnego przejęcia zarządzania spółką, możliwości samodzielnego działania w danym przedsiębiorstwie.
Czy rozwiązania kodeksowe przy sporach w spółkach są efektywne?
Postanowienia kodeksu spółek handlowych oczywiście wprowadzają różne mechanizmy rozwiązywania konfliktów w spółkach i dokonania określonych zmian w relacji prawnej pomiędzy wspólnikami a spółką, zwłaszcza gdy następuje nienależyte wykonanie zobowiązania ze strony wspólnika, czyli gdy wspólnik nie wykonał zobowiązania zgodnie z jego treścią np. nie wniósł wkładu lub odmawia współdziałania wynikającego z treści umowy spółki. Regulacje te mogą prowadzić do usunięcia wspólnika z grona wspólników spółki przez co zmienia się struktura właścicielska lub też prowadzić do rozwiązania spółki.
Mankamentem rozwiązań prawnych jest to, że są one długotrwałe a dodatkowo wymagają spełnienia przesłanek wynikających z przepisów prawnych, określających warunki wystąpienia przeciwko wspólnikowi aby też oczywiście chronić jego prawa. Rozwiązania te można określić jako długotrwałe i przez to mało efektywne dla realnych szans rozwiązania sporu i ochrony interesu spółki w rozsądnym okresie czasu. Lepiej kwestie związane z rozwiązaniem konfliktu, zbyciem udziałów uregulować w inny sposób.
Umowa inwestycyjna – co to jest?
Odpowiedzią na niewystarczające regulacje kodeksu spółek handlowych i mało efektywne rozwiązania prawne jakie oferuje system prawny są umowy inwestycyjne.
Zawarcie umowy inwestycyjnej, której regulacja jest oparta na kodeksie cywilnym staje się obecnie standardem przy tworzeniu wspólnego biznesu. Jej uzgodnienie jest zasadniczo opcjonalne i dotychczas jej zawieranie było standardem tylko przy dużych inwestycjach. Obecnie, gdy jest jasnym, że sukces może być udziałem nie tylko wielkich przedsięwzięć lecz też udziałem każdego biznesu, także zaczynanego w przysłowiowym garażu, zawieranie umów inwestycyjnych jest standardem także na początkowym etapie inwestycji zanim wspólnicy zaczną oczekiwać zwrotu pieniędzy z inwestycji. Umowa inwestycyjna nie powinna być podpisana dopiero gdy mamy do czynienia z wejściem do spółki anioła biznesu, czy inwestora strategicznego (inwestora finansowego bądź branżowego).
Umowa inwestycyjna to kluczowy dokument określający prawa i obowiązki stron w inwestycji. Określenie stron umowy oraz ich zobowiązań wzajemnych, względem siebie nawzajem jest podstawą umowy inwestycyjnej. Umowa inwestycyjna reguluje cały przebieg inwestycji oraz określa prawa i obowiązki stron na poszczególnych etapach rozwoju biznesu, a więc zarówno na początkowym etapie jak i na kolejnych etapach rozwoju i pozyskiwania finansowania.
Przy bardziej skomplikowanych przedsięwzięciach przed zawarciem umowy inwestycyjnej należy przeprowadzić analizę rynkową i ocenić pomysł kontrahenta, aby uniknąć niepowodzenia inwestycji. Umowa inwestycyjna powinna być podpisana po dokładnej analizie treści przez obie strony zobowiązania gdyż bardzo często zawiera bardzo rygorystyczne postanowienia.
Wprowadzenie do umowy inwestycyjnej – czy to inwestycja w nieruchomościach?
Dotychczas umowę inwestycyjną kojarzyło się przede wszystkim z branżą budowlaną. Umowa inwestycyjna w branży budowlanej jest umową nienazwaną, łączącą cechy umowy zlecenia i o roboty budowlane, w ramach inwestycyji budowlanej.
Obecnie, w rzeczywistości, umowa inwestycyjna to umowa na podstawie, której dwie lub więcej osób fizycznych lub podmiotów (np. spółek będących osobami prawnymi) zobowiązuje się współdziałać w ramach jednego przedsięwzięcia gospodarczego, jednej spółki tak aby osiągnąć zakładany cel. Głównym celem umowy inwestycyjnej jest inwestycja kapitału przez inwestora w nową lub istniejącą firmę, określoną w umowie inwestycyjnej.
Umowa spółki a umowa inwestycyjna. Czy umowa spółki nie może zastąpić umowy inwestycyjnej?
Umowa spółki nie może zastąpić umowy inwestycyjnej z kilku powodów.
Po pierwsze umowa spółki określa zobowiązania wspólników wobec spółki, a nie względem siebie wzajemnie. Z umowy spółki wynika zobowiązanie wspólnika do wniesienia wkładu do spółki oraz do współdziałania w określony sposób na rzecz spółki. A zatem to spółka jest drugą stroną zobowiązania, a nie inny wspólnik.
Po drugie, rozszerzając przedmiot umowy spółki o dodatkowe zobowiązania można byłoby się narazić na spór prawny czy to jest dopuszczalne prawnie i czy jest to wiążące dla wspólników. A nie powinno być tak, że pojawi się klauzula w umowie spółki, której ważność będzie kwestionowana. Na przykład – jeżeli wspólnicy spółki z o.o. zobowiążą się do pełnienia funkcji w zarządzie spółką, do zarządzania spółką przez określony czas to wpisanie takiego zobowiązania do umowy spółki może być uznane za nieważne, jako sprzeczne z prawem w sytuacji gdy byłoby potraktowane jako wkład wspólnika w postaci swojej pracy na rzecz spółki z o.o.
Po trzecie, umowa spółki i dokumenty składane w celu dokonania wpisu w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego są powszechnie dostępne w Portalu Rejestrów Sądowych a zazwyczaj uzgodnienia wspólników, ich wzajemne zobowiązania są poufne i nie powinny być udostępniane podmiotom trzecim.
Dlatego też zobowiązania wzajemne wspólników dotyczące wspólnego przedsięwzięcia powinny się pojawić w odrębnej umowie, która będzie zawierała klauzule, których ważności nikt nie będzie mógł kwestionować. Taka jest też rola umowy inwestycyjnej. Następuje w niej określenie stron umowy, a przedmiot umowy to zasady współdziałania np. określenie zasad powoływania członków organów spółki, zasady związane ze zbyciem udziałów, zasady finansowania spółki, polityka dywidendowa, czy klauzula anti dilution.
Jakie są klauzule umowne w prostej umowie inwestycyjnej? Jaka jest właściwa konstrukcja prostej umowy inwestycyjnej?
Umowa inwestycyjna może mieć formę prostszą, określającą podstawowe zasady współdziałania wspólników w spółce jak i bardzo skomplikowaną, gdy do spółki przystępuje inwestor finansowy lub anioł biznesu. W tym drugim wypadku inwestor jest stroną silniejszą, stroną chronioną, co zazwyczaj prowadzi do odstępstwa od zasady równowagi umów gdyż narzuca warunki bardziej korzystne dla siebie.
Jeżeli jednak zawieramy spółkę w innej relacji niż z silnym inwestorem strategicznym, inwestorem finansowym lub branżowym to wówczas nie powinna zostać naruszona zasada równowagi stron umowy, a prawa i obowiązki wspólników powinny być wyważone i uzależnione od tego jakie jest zaangażowanie poszczególnych wspólników związane z udziałem w spółce.
Obszary wymagające uregulowania w mniej skomplikowanej umowie inwestycyjnej, poza oczywiście tym, że konieczne jest określenie stron umowy, są następujące.
Po pierwsze rodzaj zaangażowania poszczególnych wspólników związany z udziałem w spółce. Czy jest to zaangażowanie osobiste w postaci pracy, prowadzenia spraw spółki, zarządzania, pełnienia funkcji w organach spółki, świadczenia określonych usług na rzecz spółki, czy też jest to przekazanie finansowania w postaci wkładu lub udzielonych pożyczek? Rodzaj zaangażowania wspólników powinien być określony także wymiarem czasowym.
Po drugie, wspólnicy powinni określić współudział w finansowaniu spółki w tym powinni określić granice tego finansowania oraz jego formę. Należy też określić rodzaje ewentualnego zabezpieczenia majątkowego w tym kwestie gwarancji zwrotu środków w sytuacji gdy mamy do czynienia z finansowaniem o charakterze zwrotnym np. w postaci pożyczek. W umowie powinna zostać określona górna granica zobowiązania każdego ze wspólników w zakresie udzielenia spółce finansowania.
Po trzecie, powinno nastąpić określenie sposobu zarządzania spółką, podział kompetencji, określenie zasad podejmowania decyzji o charakterze zarządczym w obszarze operacyjnym oraz w obszarze strategicznym.
Po czwarte, wspólnicy powinny określić zasady podejmowania decyzji właścicielskich w tym i powinno nastąpić określenie zasad powoływania członków organów spółki. Do decyzji właścicielskich należą decyzje podejmowane regularnie np. w zakresie wypłaty zysku w spółce, zatwierdzenia sprawozdania finansowego, zatwierdzenia sprawozdania z działalności podmiotu, ale także kwestie związane ze sprzedażą przedsiębiorstwa, nabywaniem i zbywaniem nieruchomości, zmianą profilu działalności spółki itp.
Po piąte, kolejnym obszarem uzgodnienia pomiędzy wspólnikami powinno być określenie polityki dywidendowej oraz zasad wyjścia z inwestycji, zasad sprzedaży udziałów, zwłaszcza w sytuacjach konfliktowych.
Po szóste, umowa inwestycyjna powinna także uregulować sposoby rozwiązywania sporów, ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa i warunki zawieszające umowę. Dodatkowe postanowienia powinny dotyczyć zakazu konkurencji, poufności lub kar umownych.
Jakie powinny być klauzule umowne w umowie inwestycyjnej z inwestorem finansowym lub aniołem biznesu?
Umowa inwestycyjna w której stroną umowy jest inwestor strategiczny, inwestor branżowy lub inwestor finansowy np. anioł biznesu lub fundusz inwestycyjne ma całkowicie odmienny charakter.
Z zasady inwestor strategiczny nie angażuje swojej pracy lecz środki finansowe a najistotniejszy charakter ma zabezpieczenie właściwego zarządzania wniesionymi do spółki środkami finansowymi, środkami jakie zostały powierzone przez inwestora oraz zabezpieczenie precyzyjnych zasad wyjścia z inwestycji tak, aby inwestor miał możliwość swobodnego wyjścia z inwestycji na optymalnych warunkach finansowych.
Dlatego też umowa inwestycyjna o takim charakterze powinna zawierać określenie zasad ładu korporacyjnego, zobowiązania założycieli spółki, czyli zobowiązania partnerów inwestora strategicznego np. w postaci wniesienia praw własności intelektualnej oraz zasady nowych emisji udziałów oraz wprowadzenie klauzuli anti dilution, ograniczenia w rozporządzaniu udziałami, kwestie zakazu konkurencji oraz zasady wyjścia z inwestycji, czyli zobowiązanie do wspólnego zbycia udziałów w przedsięwzięciu – w postaci tzw. pociągnięcia do sprzedaży udziałów bądź akcji.
Zawarcie umowy inwestycyjnej – kiedy ma sens? Ryzyko inwestycyjne.
Umowa inwestycyjna ma sens, kiedy zapraszamy do współtworzenia biznesu innego partnera, z którym zamierzamy budować biznes. Nawet jeżeli zakładamy, że mamy te same cele, biznes chcemy oprzeć na tych samych wartościach, w tak samo rozumiany sposób zamierzamy go prowadzić. To na pewno atut, ułatwi to uzgodnienie umowy inwestycyjnej. Jednak powinna ona zostać zawarta.
Pamiętaj, że prowadzenie działalności przypomina zdobywanie kolejnych szczytów. Dla przedsiębiorcy nie ma Everestu, szczytu po zdobyciu którego nie ma już kolejnego. Po zdobyciu każdego wzniesienia, każdego kolejnego szczytu jest kolejny i kolejny. To droga na wiele lat. A nie każdy może tak samo rozumieć tą drogę, mieć te same cele oraz mieć taką samą determinację do osiągnięcia sukcesu. Określenie zasad na jakich następuje wspólne osiąganie biznesowych celów jest konieczne, aby określić zgodne zasady współdziałania i podział ról.
Ryzyko inwestycyjne związane z wprowadzeniem do spółki własnych środków, zaangażowaniem osobistym, udostępnieniem własnych pomysłów jest zbyt duże, aby opierać współpracę z innym podmiotem na samej pozytywnej wizji opartej o własne wyobrażenia. Rolą umowy inwestycyjnej powinno być określenie zasad współdziałania, zasad pracy każdego ze wspólników na rzecz spółki. Umowa inwestycyjna może też być kluczowym elementem pozyskiwania finansowania.
Bezpieczeństwo stron.
Bardzo często klauzule umowne w umowie inwestycyjnej są niezbędne do zabezpieczenia interesów stron i realizacji umów. Ułatwiają dochodzenie roszczeń i ograniczają ryzyko niepowodzenia przedsięwzięć gospodarczych związanych z różnicami zdań, blokowaniem istotnych decyzji strategicznych lub operacyjnych, nieporozumieniami osobistymi.
Sporządzenie dobrej umowy wymaga wiedzy i doświadczenia. Niekorzystne postanowienia w umowach mogą osłabić pozycję jednego ze wspólników, współwłaściciela spółki. W określonych wypadkach umowa może pozbawić właściciela części udziału w zyskach albo też właściciel może stracić kontrolę nad spółką na rzecz nowego inwestora. Wspólnik może ponieść straty, jeśli nie spełni zobowiązań wynikających z umowy inwestycyjnej, zawartych w umowie inwestycyjnej. Dotyczy to zwłaszcza umów zawieranych z inwestorem strategicznym, aniołem biznesu lub inwestorem finansowym.
Umowa reguluje cały przebieg inwestycji oraz prawa i obowiązki inwestorów. Poszczególne klauzule umowne to fragmenty umowy regulujące prawa i obowiązki stron. Standardowe klauzule umowne często powtarzają się w obrocie gospodarczym. Sporządzenie umowy wymaga uwzględnienia kluczowych kroków i szczegółów, w umowie inwestycyjnej. Proces powinien być przeprowadzony z dbałością o interesy wszystkich stron na każdym etapie inwestycji, zarówno przy jej rozpoczęciu jak i przy wyjściu z inwestycji.
Umowa inwestycyjna powinna precyzyjnie określać strony, przedmiot zobowiązania oraz prawa i obowiązki. Określa wysokość kapitału, przebieg inwestycji, strukturę właścicielską i skład organów spółki, zasady ich powoływania. Zawiera zobowiązania wspólników dotyczące zmian w umowie spółki i ograniczeń związanych z udziałami. Klauzule w umowie inwestycyjnej chronią interesy inwestora i właścicieli firmy. Ochrona praw własnościowych zapobiega utracie kontroli przez twórców startupu.
Wnioski.
Przed zawarciem umowy spółki skonsultuj się ze mną aby określić, czy charakter przedsięwzięcia gospodarczego jakie planujesz rozpocząć wymaga zawarcia umowy inwestycyjnej.
Zapraszam Cię do kontaktu.
